Ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια: η περίπτωση της Ουκρανίας.

Εικόνα

ukraine

https://dspace.lib.uom.gr/handle/2159/18791

Η γεωπολιτική του Λιβυκού ζητήματος

Γιώργος Βοσκόπουλος, αναπλ. καθ. Ευρωπαϊκών Σπουδών.

D3bFSUxW0AEkgFA

Όπως είχα επισημάνει σε προηγούμενη παρέμβαση μου [1] το ζήτημα της Λιβύης αναδεικνύει με τον πλέον σαφή τρόπο την έλλειψη μίας κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής έναντι του μέλλοντος της χώρας. Ο άξονας των ενδο-ευρωπαϊκών ανταγωνισμών οικοδομήθηκε γύρω από τις επιλογές Γαλλίας και Ιταλίας και τον βαθμό στον οποίο εξυπηρετούνται οι στόχοι του ΝΑΤΟ. Ως αποτέλεσμα, η κοινή εξωτερική πολιτική της ΕΕ διαμορφώνεται εντός ενός πλαισίου συμβιβασμών, διαφοροποίησης και της ανάγκης να ικανοποιηθούν διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες.

mi-lysi-tis-krisis-sti-livyi

Κύκλοι της ΕΕ εκτιμούν ότι η δράση του στρατηγού Χαφτάρ μπορεί να προκαλέσει έναν γενικευμένο εμφύλιο πόλεμο που θα δημιουργήσει μαζικές εισροές προσφύγων στην Ευρώπη (πάνω από 600.000 σύμφωνα με τελευταίες εκτιμήσεις).

Στο πρόσφατο ανακοινωθέν της ΕΕ υπήρξαν μάλλον εμφανείς παρεμβάσεις από πλευράς Γαλλίας ώστε να υιοθετηθεί μία πιο «ήπια» γραμμή έναντι του εκλεκτού της Γαλλίας στρατηγού Χαφτάρ. Το Παρίσι φαίνεται να κινείται και εκτός της γραμμής της Συμμαχίας η οποία αντιμετωπίζει την προέλαση Χαφτάρ ως μία «στρατηγική απειλή». Αυτό καθώς ο Χαφτάρ φέρεται να αποτελεί επιλογή της Μόσχας η οποία τον έχει στηρίξει την τελευταία τριετία παρέχοντας του χρηματοδότηση, εξοπλισμό, και διπλωματική αρωγή. Η στήριξη Χαφτάρ από τη Μόσχα ερμηνεύεται ως μία προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας δακτύλιος στην περιφέρεια της ΕΕ, σε μια προεκταμένη ζώνη που καλύπτει ένα τεράστιο γεωγραφικό χώρο, από τη Βαλτική, τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Μεσόγειο.

bc6a442407b08ed884657bc5c7272a.png

Είναι μάλλον σοφές ότι στα πλαίσια αυτής της στρατηγικής σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η Τουρκία, κάτι που εξωτερικεύεται με τη στήριξη του Τ. Ερντογάν από τον Β. Πούτιν. Είναι πιθανόν  η Μόσχα να επενδύει στην επικράτηση του Χαφτάρ προκειμένου να αποκτήσει στο μέλλον μία στρατιωτική βάση στη Λιβύη (διαθέτει ήδη μία στη Συρία). Η εκτίμηση του Ουκρανού πρεσβευτή στο ΝΑΤΟ Prystaiko είναι ότι αυτό το ενδεχόμενο «δεν μπορεί να αποκλειστεί».

Η κατάσταση αναρχίας στην οποία έχει περιέλθει η χώρα επέτρεψε σε ακραίους ισλαμιστές και ομάδες λαθρεμπόρων όπλων και πετρελαίου να δημιουργήσουν ένα δίκτυο παράνομων δραστηριοτήτων. Επιπλέον η δράση παραστρατιωτικών προκαλεί δυσφορία στους πολίτες, γεγονός που προσπαθεί να εκμεταλλευτεί ο στρ. Χαφτάρ.

Το Παρίσι στηρίζει τον Χαφτάρ, καθώς εκτιμά ότι θα διασφαλίσει τα γαλλικά συμφέροντα (στο πεδίο των υδρογονανθράκων). Για αυτό και υιοθετεί μία γραμμή «ανοχής» έναντι της στρατιωτικής επέλασης των δυνάμεων του (επιχείρηση “Flood of Dignity”). Ανταγωνιστικά των γαλλικών επιλογών λειτουργεί η Ρώμη η οποία στηρίζει τον Fayez al-Serraj και το GNA, την νόμιμα αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση της χώρας.

Η αντιπαράθεση των δύο ευρωπαϊκών χωρών οδήγησε τον πρόεδρο του ΕΚ Α. Ταγιάνι να υπογραμμίσει την ανάγκη «για περισσότερη ενότητα» και την έκφραση «ενός κοινού ευρωπαϊκού λόγου». Επεσήμανε ωστόσο ότι «δυστυχώς είμαστε διχασμένοι». Ο διακυβερνητικός χαρακτήρας της άσκησης Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής δεν επιτρέπει άλλου είδους παρέμβαση από πλευράς ΕΕ, οπότε τα κράτη μέλη μπορούν να διαφοροποιούνται κατά το δοκούν με βάση εθνικές προτεραιότητες.

Ο έλεγχος της Λιβύης αποτελεί κλειδί για την ευρωπαϊκή ασφάλεια αλλά και την προσπάθεια της Ρωσίας να επεκτείνει την επιρροή της στη Μεσόγειο. Η επιλογή αυτή δεν συνδέεται με την έκφραση (απλά) μίας στρατιωτικής απειλής κατά της Ευρώπης αλλά και με τη δημιουργία συστημικών μηχανισμών άσκησης πιέσεων στην ΕΕ μέσω μαζικών εισροών προσφύγων. Αυτό ουσιαστικά έγινε το 2015 με την αρωγή της Τουρκίας και την άσκηση πιέσεων (στο επίκεντρο μάλιστα βρέθηκε η Ελλάδα). Διπλωματικές πηγές εκτιμούν (όχι αβάσιμα) ότι σημαντικό όπλο της στρατηγικής της Μόσχας έναντι της ΕΕ αποτελεί η χρήση του προσφυγικού ως μέσου πολιτικής αποσταθεροποίησης της Ένωσης. Για τον Philip Mark Breedlove, πρώην Αμερικανό στρατηγό στο ΝΑΤΟ η επιλογή αυτή καθιστά τις προσφυγικές ροές προς την ΕΕ ένα «όπλο»            (weaponisation of migrants). Προσπαθώντας να πετύχει τη στήριξη των Ευρωπαίων ο Fayez al-Sarraj τόνισε ότι η επίθεση Χαφτάρ στην Τρίπολη θα προκαλέσει παρενέργειες που «θα εξαπλωθούν ως καρκίνος σε όλη τη Μεσόγειο», υπονοώντας ότι θα δημιουργήσει τεράστιες προσφυγικές ροές. Η δήλωση έγινε καθώς στη Λιβύη βρίσκονται 800.000 πρόσφυγες οι οποίοι θέλουν να μετακινηθούν στην Ευρώπη.

Είναι σαφές ότι η ρωσική παρουσία στη Λιβύη μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο με την κυριαρχία Χαφτάρ, κάτι που θα επιτρέψει στη Ρωσία να επιλέγει το πότε θα ασκεί πιέσεις προς τους Ευρωπαίους (μέσω προσφυγικών ροών), αναγκάζοντας τους να προσεγγίζουν τη Μόσχα προκειμένου να πετύχουν έναν συνολικό διακανονισμό. Η Λιβύη αποτελεί σημαντικό άξονα της γεωπολιτικής της Μόσχας. Ταυτόχρονα συνιστά απειλή για τη σταθερότητα στην Ιταλία και την ΕΕ. Ο Ιταλός πρωθυπουργός Κόντε μετά τη συνάντηση του με υποστηρικτές του  Sarraj στη Ρώμη επεσήμανε την ανάγκη να «αποφευχθεί μία ανθρωπιστική κρίση» με συνέπειες για την ίδια την Ιταλία και την ΕΕ. Η τελική έκβαση θα κρίνει το μέλλον της Λιβύης, το στρατηγικό προσανατολισμό της, την περιθωριοποίηση ακραίων ισλαμιστών αλλά και τον βαθμό στον οποίο η κρίση θα διαχυθεί στην Ευρώπη.

Αυτό που θα πρέπει να επισημανθεί είναι ότι ισχυροί εξωσυστημικοί παίκτες έχουν αποφύγει – τουλάχιστον μέχρι σήμερα –  να στηρίξουν έμπρακτα το καθεστώς της Τρίπολης και να θέσουν ένα σαφές όσο και αυστηρό πλαίσιο κυρώσεων για όσους δεν σεβαστούν τη συμφωνία που επετεύχθη στα πλαίσια του ΟΗΕ.

[1] Γιώργος Βοσκόπουλος, «Η γαλλική πρωτοβουλία στην κρίση της Λιβύης και η απουσία της Ιταλίας», 2017, https://www.insider.gr/apopseis/vlogs/56566/i-galliki-protovoylia-stin-krisi-tis-livyis-kai-i-apoysia-tis-italias

 

 

Πολιτική ασφάλειας και απειλές

Γ. Βοσκόπουλος, αναπλ. καθ. Ευρωπαϊκών Σπουδών, π. πρόεδρος τμ. ΔΕΣ

Οι ανεπάρκειες του εθνικού συστήματος ασφάλειας προκύπτουν από τα κενά του συστήματος εθνικής πολιτικής ασφάλειας.

Αυτή διακρίνεται ενδεικτικά σε τρία πεδία.

Πρώτον, την ασφάλεια στο στρατιωτικό πεδίο (military security policy).

Δεύτερον, την πολιτική ασφάλειας στο εσωτερικό πεδίο (internal security policy) που αφορά την αντιμετώπιση εσωτερικών απειλών.

Τρίτον, τις απειλές που θα μπορούσαν να μειώσουν τη σχετική ισχύ μίας χώρας μέσα από τη συνεχή και σε μακροχρόνια μείωση (διάβρωση-erosion) δεικτών στο οικονομικό, δημογραφικό, πολιτικό πεδίο (στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρεται ως situational security policy).

Η συνολική και μακροχρόνια αποδυνάμωση αυτών των δεικτών αξιολογείται ως μία τάση μείωσης της σχετικής ισχύος μίας χώρας.

Υπό αυτό το πρίσμα είναι απαραίτητο να αναλύονται οι παραπάνω «μακροπρόθεσμες μεταβολές» και ταυτόχρονα να αξιολογούνται η ένταση και είδος απειλών που δέχεται μία χώρα. Το κοινό σημείο των τριών παραπάνω πολιτικών είναι τα διττά επίπεδα αντιμετώπισης τους. Ένα επιχειρησιακό και ένα θεσμικό.

Το πρώτο αφορά τα άμεσα μέτρα που επιβάλλεται να ληφθούν προκειμένου να αντιμετωπιστεί μία απειλή και το δεύτερο τον τρόπο με τον οποίο θα διαμορφωθεί και υλοποιηθεί ένα σχέδιο επιχειρησιακής δράσης. Είναι σαφές ότι οι λέξεις κλειδιά που αφορούν αυτά τα δύο επίπεδα είναι μέσα, στόχοι, σχεδιασμός, υλοποίηση, αποτελεσματικότητα, αποτροπή.

Επί σειρά ετών το φοβικό σύνδρομο που χαρακτηρίζει την ελληνική εξωτερική πολιτική, ανεπαρκείς ηγεσίες και άγνοια των κανόνων που διέπουν τις διακρατικές σχέσεις οδήγησαν σε υποβάθμιση της σημασίας των συντονισμένων εχθρικών ενεργειών της Άγκυρας.

Τα οντολογικά ζητήματα που τίθενται με σημείο αναφοράς την ελληνική εξωτερική πολιτική είναι δύο.

Πρώτον, το γεγονός ότι η εξωτερική πολιτική της χώρας έναντι προκλήσεων στο πεδίο της ασφάλειας είναι σχεδόν απόλυτα προβλέψιμη. Αυτό μειώνει το εκτιμώμενο κόστος ανάληψης ενέργειας από πλευράς Τουρκίας.

Δεύτερον, η άσκηση εξωτερικής πολιτικής εκ των πραγμάτων και εκ συνθηκών είναι μία διαδικασία που ενέχει ρίσκο. Η ανάληψη ρίσκου, με ότι μπορεί να συνεπάγεται, δεν αποτελεί χαρακτηριστικό του πλαισίου άσκησης εξωτερικής πολιτικής.

Τα δύο παραπάνω καθιστούν την πολιτική προκλήσεων από πλευράς Τουρκίας ορθολογική πράξη λαμβάνοντας υπόψη τις ελληνικές αντιδράσεις στις παρελθούσες κρίσεις.

*ενδ. πηγή: The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-military Relations βυ Samuel P. Huntington

Defining an area of justice, freedom and security area may involve different approaches: challenges set by the fiscal crisis, 2015

Conference: Εξελίξεις και προκλήσεις στον χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης της Ευρωπαϊκής Ένωσης : πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου στη μνήμη Δημητρίου Ευρυγένη / Developments and challenges of the EU area of freedom, security and justice : proceedings of the In, At Jean Monnet Chair, UoM, Thessaloniki
Cite this publication
  • George Voskopoulos

 

https://www.researchgate.net/publication/318946717_Defining_an_area_of_justice_freedom_and_security_area_may_involve_different_approaches_challenges_set_by_the_fiscal_crisis_2015?ev=prf_high