Part 2: Μετα-δημοκρατία και Θεσμοθετημένη Ανελευθερία-Post-democracy and Institutionalized Unfreedom

Part 2/6

Το Μέλλον της Δημοκρατίας, κρατική εξουσία και η λογική του “άτυπου” καθεστώτος

The Future of Democracy, state power and the logic of “informal” regimes

Synopsis: The pandemic has set a number of issues concerning its effects and side-effects on democracy and the danger of indulging into a governance model constructed on institutional coercion on the part of the state and governing elites. In effect, this might lead to the establishment of a peculiar by default regime. This is based on the way the state uses its power and its Webberian privilege of using legitimate institutional force, the quality of democracy, the limits of state power and also the way the crisis affects the economic status of the middle class. Restrictive measures, lockdowns, and the issue of mandates cause dilemmas and inter-linked multidimensional challenges. Political elites operate under the catalytic impact of their divisive policies that create pseudo zero sum games[3] and set aside the issue of consensus. Under the impact of those willingly made (by political elites) choices the domestic Leviathan is transformed and acquires the form of a less inclusive pattern.    

Leviathan-Justice Not Contrary to Reason[1]

“Kingdom of God is gotten by violence; but what if it could be gotten by unjust violence? Were it against Reason so to get it..And if it be not against Reason, it is not against Justice»

Τα ερωτηματικά που αφορούν το αύριο αποτελούν μια υπαρκτή και όχι πιθανολογούμενη πρόκληση για τις δημοκρατίες και την απειλή θεσμικής εμπέδωσης μίας νέας νόρμας που θα προσδιορίζει τις σχέσεις κράτους – πολιτών με όρους ασύμμετρης χρήσης της κρατικής ισχύος αλλά και της εργαλειοποίησης του φόβου[4] ως ενός μέσου νομιμοποιημένου πειθαναγκασμού. Υπό το βάρος της πανδημίας η νέα σχέση κρατών – πολιτών εκλαμβάνει τη μορφή μίας νόρμας θεσμοθετημένης (και ως εκ τούτου τυπικά και διαδικαστικά νομιμοποιημένης) ανελευθερίας. Όπως εύστοχα υπογράμμισε σε άρθρο του ο P. Gaspard, 

«η ιστορία μας έχει καταδείξει ότι δεν υπάρχει

καλύτερη ευκαιρία

από μία κατάσταση έκτακτης ανάγκης

για τους ηγέτες που

επιθυμούν να ελέγξουν απόλυτα την εξουσία».

Επί της ουσίας αυτό παραπέμπει στη δημιουργία άτυπων ή μη νομιμοποιημένων διαδικαστικά καθεστώτων[5] που θα προκύψουν από μία θεσμοθετημένη δημοκρατική εκτροπή που έχει επιβληθεί με αφορμή  την πανδημία. Υπό αυτό το πρίσμα αξιολόγησης, το διακύβευμα για τη δημοκρατία δεν είναι ένα αλλά πολλά. Στην παρούσα φάση αφορά την επιβίωση αλλά παράλληλα και την ποιότητα της δημοκρατίας, τα ανθρώπινα δικαιώματα[6], τις ατομικές ελευθερίες, τα κοινωνικά δικαιώματα, την ποιότητα ζωής, τα όρια της κρατικής εξουσίας αλλά και την οικονομική επιβίωση[7] της μεσαίας τάξης[8].

*Δείκτες φτώχειας που αφορούν τη μεσαία τάξη σε παγκόσμιο επίπεδο
*Διεύρυνση της φτώχειας

*Δείκτες φτώχειας που αφορούν τη μεσαία τάξη σε παγκόσμιο επίπεδο

*Διεύρυνση της φτώχειας

Οι προτεραιότητες του σήμερα δεν επιτρέπουν σε ένα ευρύ παγκόσμιο κοινό να αντιληφθεί τις προκλήσεις του όχι τόσο μακρινού αύριο. Ίσως αυτό να αποτελεί φυσιολογική επιλογή με βάση την αμεσότητα της υγειονομικής απειλής και τον βίαιο τρόπο με τον οποίο αποδόμησε την κοινωνική, θεσμική και οικονομική πραγματικότητα αλλά και τους κανονιστικούς, ρυθμιστικούς μικρόκοσμους των κρατών. Οι εσωτερικοί Λεβιάθαν[9] επαναπροσδιορίζονται, εκριζώνοντας με επικίνδυνο για τη δημοκρατία τρόπο τις ασφαλιστικές δικλείδες που έθεταν κόκκινες γραμμές στις σχέσεις Δήμου (Πολιτεία) και κυβερνωμένων. Υπό τις παρούσες συνθήκες εσωτερικού κατακερματισμού, η κεντρική αρχή, η οποία ονομαστικά αναμένεται να διασφαλίσει τη συνοχή και ειρήνη εντός της κοινωνίας δεν υφίσταται. Μάλιστα οι πολιτικές ηγεσίες επέλεξαν συνειδητά να διχάσουν τις κοινωνίες δημιουργώντας διλήμματα επιβίωσης και παίγνια μηδενικού αθροίσματος[10].

Η θεσμική απειλή κατά της δημοκρατίαςThe institutional threat to democracy

“The dignity of the human person is not only a fundamental right in itself but constitutes the real basis of fundamental rights”[11]

Η διάβρωση της δημοκρατίας συντελείται με πρωτόγνωρους ρυθμούς τη στιγμή που ένα σημαντικό τμήμα των επί μέρους κοινωνικών μικρόκοσμων ανά τον κόσμο αδυνατεί να κατανοήσει το ειδικό βάρος της παρέμβασης της κρατικής εξουσίας στη ζωή των πολιτών. Ορθά επισημαίνεται ότι

«αν η προστασία της δημοκρατίας δεν βρίσκεται

στην ατομική λίστα του καθενός, θα πρέπει να

υποθέσουμε ότι δεν βρίσκεται ούτε στη λίστα

προτεραιοτήτων κανενός άλλου. Δυστυχώς πολλοί

από τους ηγέτες που βρίσκονται στην εξουσία

δεν θα καταστήσουν προσωπική τους υπόθεση

να προστατεύσουν τα δικαιώματα μας».

Κάποια δικαιώματα κερδίζονται, δεν «απονέμονται» ούτε παραχωρούνται απλά ως αποτέλεσμα μίας ντετερμινιστικού χαρακτήρα διαδικασίας. Συνεπώς οι ίδιοι οι πολίτες θα πρέπει να τα διεκδικήσουν εκ νέου σε ένα democracy restart που προφανώς δεν αποτελεί μία αυτοματοποιημένη διαδικασία[12] με όρους συναίνεσης ανάμεσα σε πολιτικές ελίτ και συλλογικότητες. Όπως εύλογα υπογραμμίζεται, 

«η δημοκρατία είναι κάτι παραπάνω από

ένα σύστημα διακυβέρνησης. Είναι ένα πρίσμα

μέσα από τον οποίο κοιτάμε τον κόσμο και

αντιλαμβανόμαστε τη θέση μας σε αυτόν.

Αν σπάσουμε αυτό το πρίσμα κατά τη

διάρκεια μίας κατάστασης έκτακτης ανάγκης

μπορεί να μην δούμε ποτέ τον εαυτό μας

με τον ίδιο (πρότερο) τρόπο».

Το ζήτημα της συναίνεσης (consensus) είναι πολύπλοκο και πρέπει να αναλύεται σε διαφορετικά επίπεδα με συγκεκριμένα κριτήρια αξιολόγησης[13]. Ορθά έχει επισημανθεί ότι η «ευνομία δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως δεδομένη»[14], λαμβάνοντας υπόψη ότι οι κρίσεις αποτελούν ταυτόχρονα ευκαιρίες και απειλές και λαμβάνουν χώρα, μεταξύ άλλων, υπό το βάρος της μαζικής εισροής δεδομένων.

Σύμφωνα με τον Weber, «κράτος είναι η κοινότητα που αξιώνει επιτυχώς για λογαριασμό της το μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας εντός ενός ορισμένου εδάφους»[15]. Η υποχρεωτικότητα αφορά, μεταξύ άλλων, τη «βίαιη», θετικιστικού χαρακτήρα, παρέμβαση της κρατικής εξουσίας σε ένα πεδίο και ενέχει εκφάνσεις ηθικής στα πλαίσια άσκησης πολιτικής. Οι πολιτικές αξιολογούνται με διαφορετικά/εναλλακτικά/μη συμβατά μεταξύ τους κριτήρια. Τα μέσα πειθαναγκασμού μπορούν να έχουν διαφορετικές μορφές και να υλοποιούνται μέσα από μία κλιμακούμενη πίεση-στέρηση εναλλακτικών στους πολίτες. Η διαδικασία αυτή αγγίζει τον πυρήνα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο οποίος, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια[16].   


[1] Chapter XV, The Third Law of Nature, Justice, https://www.sparknotes.com/philosophy/leviathan/full-text/chapter-xv/

[2] «Whatsoever is done to a man, conformable to his own Will signified to the doer, is no Injury to him. For if he that doeth it, hath not passed away his original right to do what he please, by some Antecedent Covenant, there is no breach of Covenant; and therefore no Injury done him. And if he have; then his Will to have it done being signified, is a release of that Covenant; and so again there is no Injury done him»

[3] i.e. vaccinated Vs unvaccinated

[4] Use of Fear to control behaviour in Covid crisis was totalitarian admit scientists,https://www.telegraph.co.uk/news/2021/05/14/scientists-admit-totalitarian-use-fear-control-behaviour-covid/ 

[5] Σημαντικό ρόλο  σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζουν οι δικαστικοί, αφού νομιμοποιούν πολιτικές επιλογές της εξουσίας, επενδύοντας τις με έναν «μανδύα» νομιμοποίησης. Βλ. Ενδεικτικά περίπτωση υποχρεωτικότητας και αποφάσεις σε Ελλάδα. Στον αντίποδα βλ. αποφάσεις κατά της υποχρεωτικότητας σε Σλοβενία, ΗΠΑ (βλ. παραρτήματα).  

[6] Για τη σχέση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ανθρώπινης αξιοπρέπειας βλ. EU Charter on Fundamental Rights, https://fra.europa.eu/en/eu-charter/article/1-human-dignity

[7] Landesmann, M.A. Covid-19 crisis: centrifugal vs. centripetal forces in the EU—a political-economic analysis. J. Ind. Bus. Econ. 47, 439–453 (2020). https://doi.org/10.1007/s40812-020-00171-w

[8] The Pandemic Stalls Growth in the Global Middle Class, Pushes Poverty Up Sharply, Pew, https://www.pewresearch.org/global/2021/03/18/the-pandemic-stalls-growth-in-the-global-middle-class-pushes-poverty-up-sharply/  

[9] Leviathan or the Matter, Form and Power of a Commonwealth Ecclesiastical and Civil, 1651

[10] Ενδεικτικά εμβολισμένοι ενάντια σε ανεμβολίαστους.

[11] https://fra.europa.eu/en/eu-charter/article/1-human-dignity

[12] Do we Trust Democracy?, https://www.opengovpartnership.org/topic/do-we-trust-democracy/  

[13] Kwasi Wiredu (2001) Democracy by Consensus: Some Conceptual Considerations, Philosophical Papers, 30:3, 227-244, DOI: 10.1080/05568640109485087

[14] Willhoite, Fred H. “Political Order and Consensus: A Continuing Problem.” The Western Political Quarterly, vol. 16, no. 2, [University of Utah, Sage Publications, Inc., Western Political Science Association], 1963, pp. 294–304, https://doi.org/10.2307/444944.

[15] Η πολιτική ως κάλεσμα και ως επάγγελμα, του Μαξ Βέμπερ (ή τα ηθικά παράδοξα της πολιτικής), https://bookpress.gr/kritikes/idees/10274-weber-max-doma-i-politiki-os-kalesma-kai-epaggelma-zaxarakis

[16] JÜRGEN HABERMAS, THE CONCEPT OF HUMAN DIGNITY AND THE REALISTIC UTOPIA OF HUMAN RIGHTS, 2010, https://doi.org/10.1111/j.1467-9973.2010.01648.x